گذری در صنایع خلاق

صندوق پژوهش و فناوری صنایع خلاق
12 خرداد 1400

نگاهی اجمالی به شیوه های پایش و طبقه بندی صنایع خلاق در بازار جهانی

در هزاره سوم نزدیک شدن مرزهای اقتصاد و فرهنگ به همدیگر سبب شده تا ظرفیت های نوظهور و گوناگونی در هر دو عرصه بوجود آید. زمینه های متنوعی که امروزه به طورکلی آنها را صنایع خلاق می نامند و از یک سو به دلیل خلاقیت بکار رفته در روند خلقشان برای مخاطبان جذابیت دارند و از سوی دیگر به خاطر ارزش اقتصادی مورد توجه بسیار زیادی قرار گرفته اند. در این میان ارتباط فزآینده این صنایع با فناوری و نیز فضای وب، موجب شده تا سرعت و وسعت گستردگی آنها در سطح دنیا بیش از پیش شود. جالب آنکه این توسعه تنها محدود به کشورهای کوچک و یا در حال توسعه نبوده و بسیاری از اقتصادهای بزرگ دنیا هم امروز در زمینه صنایع خلاق، تولید و صادرات آن سرمایه گذاری های جدی می کنند. آخرین گزارش آنکتاد نشان می دهد که «میزان مشارکت اقتصادهای در حال توسعه در عرصه صنایع خلاق به طور محسوسی از اقتصادهای پیشرفته دنیا، بیشتر است و این مسئله ناشی از قابلیت های بالای این حوزه برای تولید ثروت و اشتغال پایدار در این کشورهاست.» (آنکتاد،2018). بحران مالی سال 2008 میلادی، اقتصاد دنیا را با رکودی کم سابقه روبرو ساخت، و روندهای تولید و توزیع کالاهای خلاق را با کاهش نسبی مواجه کرد. اما تحلیل های آماری نشان می دهد که عملکرد تجارت محصولات خلاق در بازه زمانی سال 2002 تا 2015 میلادی با نرخ متوسط 7 درصد رشد داشته است. جالب آنکه این روند رو به رشد بیانگر این واقعیت است که عرصه صنایع خلاق به دلیل انعطاف ذاتی و خلاقانه بودن، در بدترین شرایط اقتصادی با کمترین شک مواجه خواهد شد. و این از جمله قابلیت های ارزنده این حوزه است که بسیاری از کشورهای دنیا را بخود جذب کرده است.
در این میان طبقه بندی این محصولات امری مهم و ضروری به نظر می رسد تا از رهگذر شناخت آن در زمینه پایش و تحلیل های آماری این عرصه بزرگ در دنیای امروز بتوان به گونه منسجم و یکپارچه عمل کرد. در این نوشتار تلاش می شود تا با بررسی طبقه بندی صنایع خلاق، زیر گروه های مختلف آن معرفی شود و نحوه پایش و محاسبه میزان صادرات آن در سطح دنیا به طور اجمالی معرفی گردد. شناخت این روندها و طبقه بندی های متعارف بین المللی از این نظر اهمیت دارد تا فعالان صنایع خلاق در ایران با این فرآیندها آشنا شوند و شناخت بهتری نسبت به وضعیت شناسی صنایع خلاق در ایران پیدا کنند و بدانند چرا در آخرین گزارش اقتصاد خلاق دنیا که از سوی آنکتاد در سال 2018 منتشر شد، در جداول ایران در سال های 2014 و 2015 هیچ رقمی برای صادرات و واردات محصولات خلاق به ثبت نرسیده است؟
سیستم توصیف و کدگذاری یکپارچه  HS
میزان تجارت صنایع خلاق دنیا با استفاده یک سیستم هماهنگ بین المللی برای طبقه بندی محصولات خلاق اندازه گیری می شود. این فرآیند با نام سیستم توصیف و کدگذاری یکپارچه یا سیستم هارمونیزه (HS)   شناخته می شود و مبنایی برای طبقه بندی محصولات و پایش میزان صادرات آن در سراسر دنیاست. سیستم هارمونیزه عنوانی بین المللی برای طبقه بندی محصولات خلاق است. این سیستم امکانی را فراهم می آورد تا کشورهای مختلف دنیا، کالاهای مبادله شده خود را به صورت گروه بندی مشترک برای گمرک های مقاصد مورد نظر خود ارسال کنند. در سطح بین الملی این سیستم از یک کد شش رقمی برای شناسایی محصولات و ارسال آنها استفاده می کنند و بر اساس این الگو و پایش کدهای 6 رقمی مختلف می توان تحلیل کرد که میزان محصولات خلاق صادرشده یا وارد شده به گمرک های هر کشور چه میزان است. بر همین اساس است که نهادهای بین المللی مثل کنفرانس تجارت و توسعه ملل متحد (آنکتاد) و یا بانک جهانی و یونسکو می توانند پایش های آماری دقیق و مدونی ارائه نمایند.
سیستم HS  در سال 1988 میلادی به طور رسمی به کشورهای دنیا معرفی شد و با استقبال بسیار مطلوبی نیز مواجه شد و کشورهای زیادی به آن پیوستند و در پایانه های صادراتی خود آن را اعمال کردند. پس از آن سال به سبب تحولات صورت گرفته در دنیا و توسعه کالاهای خلاق، این سیستم دستخوش اصلاح و ارتقا متعددی قرار گرفت. به طوریکه در سال های 1996، 2002، 2007، 2012 و 2017 به طور رسمی این سیستم به روز رسانی گردید. این 5 مرحله به روز رسانی و اعمال تغییرات جدید در این سیستم بین المللی خود بیانگر تحولات تجارت جهانی صنایع خلاق است. پدیده ای که به نظر می رسد در سال های پیش رو نیز همچنان ادامه داشته باشد. چراکه ماهیت بینارشته ای صنایع خلاق این امکان را مهیا ساخته تا محصولات و رشته های تولیدی نوظهوری به مخاطبان این حوزه معرفی شود.
طبقه بندی کالاهای خلاق:
پیچیدگی های موجود برای سنجش میزان تمایز واضح بین این محصولات و تعیین مرزهای بین یک محصول خلاق و نمونه های تولید انبوه، کالاهای دست ساز و ماشین ساز، تزئینی و کاربردی همگی از مواردی است که آنکتاد در ارائه این طبقه بندی مورد توجه قرار می دهد و بنابر معیارهای تولید و توزیع کالا با محتوای خلاق که واجد ارزش اقتصادی و فرهنگی برای ارائه در بازار باشد، زیر گروه های آن را معرفی می کند. بر این اساس کالاهای خلاق دنیا از سوی آنکتاد در 8 گروه اصلی تقسیم بندی می شوند، و این گروه ها شامل:1- دست سازهای هنری  2- سمعی و بصری ها 3- طراحی 4- تولیدات دیجیتال 5- رسانه های جدید 6- هنرهای نمایشی 7- انتشارات 8- هنرهای تجسمی. هر کدام از این گروه ها نیز خود دارای زیر گروه هایی هستند که  گستره وسیع کالاهای خلاق تولید شده در دنیا را تحت پوشش خود قرار داده و زمینه های لازم برای تدوین و تحلیل آمارهای مربوطه به تجارت این حوزه را مهیا می سازند. از این رو شناخت این موارد و آشنایی با آنها بی تردید فعالان و علاقمندان به صنایع خلاق در ایران را با نگاهی روشن تر وارد عرصه فعالیت های اجرایی و میدانی می کند. مسلما معرفتی که مبتنی بر آگاهی و آموزش بدست آمده باشد، به مراتب تاثیرات و سازندگی آن بیشتر از زمانی است که فرد با آزمون و خطا و صرف هزینه مادی و معنوی زیاد به شناخت نسبت به هر پدیده ای (در اینجا صنایع خلاق) برسد.
 در ادامه به آخرین به روزرسانی و تغییرات این طبقه بندی ها که در تاریخ 30 مارچ 2020 از سوی آنکتاد به طور رسمی اعلام شد، خواهیم پرداخت.
  • Art crafts: این دسته شامل انواع فرش، دستبافته ها، دست سازه های تولید شده از کاغذ مثل اوریگامی و محصولات حصیری و… می شوند. این گروه از نظر صادرات جهانی جایگاه قابل ملاحظه و میانگین رشد خوبی داشته است. صادرات این گروه از رقم 9/19 میلیارد دلار در سال 2002 به رقم صادرات 35 میلیارد دلار در سال 2015 رسیده است. یعنی میانگین رشد 42/4 درصد را در این بازه زمانی رقم زده است. عرصه ای که به نظر می رسد با وجود به پیشینه و تنوع صنایع دستی و فرش دستباف در ایران یکی از بسترهای اصلی برای توسعه و رشد بازار صنایع خلاق در ایران باشد. حوزه ای که اگر به طور واقع بینانه مورد توجه قرار گیرد، می تواند در زمینه تولید ثروت و اشتغال بویژه در مناطق روستایی و کمتر برخودار اتفاقات سازنده ای رقم بزند.
  • Audiovisuals: این گروه از محصولات خلاق شامل انواع CD، DVD، فیلم، محصولات صوتی و… هستند. این دسته نیز به دلیل تنوع بسیار بالا بسیاری از گروه های سنی و سبک های زندگی را به خود جذب می کند و با اندکی تامل می بینیم که در جریان زندگی بسیاری از افراد حضور محسوسی دارند.
  • Design: این گروه سهم زیادی از تجارت صنایع خلاق در دنیا را به خود اختصاص داده است. تنوع محصولات وابسته به طراحی و گستردگی و کاربرد زیاد آنها موجب شده تا این گروه در صدر تجارت جهانی کالاهای خلاق قرار بگیرد. این گروه شامل: طراحی معماری، جواهرات، فشن، داخلی و اسباب بازی است. بیشترین میزان تجارت جهانی کالاهای خلاق به این دسته اختصاص دارد. در سال 2002 میلادی رقم 118 میلیارد دلار برای صادرات محصولات طراحی ثبت شده است و این رقم در سال 2015 به 318 میلیارد دلار افزایش داشته است. این نکته بیانگر استقبال جهانی از محصولات گروه طراحی در دنیاست و ضروری است که فعالان این حوزه در ایران هم نسبت به آن اهتمام ویژه داشته باشند. جالب آنکه بدانیم در گزارش سال 2018 آنکتاد رقم صادرات صنایع خلاق کشور بحرین حدود 548 میلیون دلار بوده که سهم بسیاری از آن به محصولات گروه طراحی اختصاص داشته است. جالب تر اینکه مساحت جغرافیایی کشور بحرین از وسعت جزیره قشم در ایران کوچک تر است. اما برنامه ریزی های آنها در زمینه صنایع خلاق اثربخشی بسیار بالایی داشته و میزان صادرات صنایع خلاق شان چیزی در حدود مجموع صادرات صنایع دستی و فرش دستباف ایران است. و این نکته ای قابل تامل است…
  • New media: این گروه شامل موارد پرمخاطب و هیجان انگیزی مانند بازی های کامپیوتری، کنسول های بازی، شبکه های فیلم و سریال اینترنتی و اپلیکیشن های مختلف را شامل می شود. مواردی که طیف وسیعی از مخاطبان را در بازه های سنی مختلف شامل می شود.
  • Digital fabrication: این گروه شامل محصولات و تجهیزات ساخت دیجیتال نظیر پرینترهای سه بعدی، اسکنرهای سه بعدی، کاترهای لیزری، دستگاه های CNC می باشد. تولیداتی که امروزه به صورت بینارشته ای مورد استفاده رشته هایی مثل معماری و بسته بندی قرار می گیرد و به نظر می رسد استفاده و تولید از آنها روز به روز رشد پیدا کند.
  • :Performing arts این گروه هم شامل تجهیزات و امکاناتی می شود که برای اجراهای مختلف هنری (نمایش، موسیقی) به کار می رود. از قبیل تجهیزات موسیقی و کالاهای خلاقی که برای کارناوال های مختلف هنری و فرهنگی بکار می روند. کشور ایران به واسطه آیین ها و جشن های زیادی که دارد، با اندکی تامل و برنامه ریزی خواهد توانست هم بازار داخل را از چنگ محصولات خارجی دربیاورد و هم مدخل مناسبی برای صادرات این گروه از صنایع خلاق به کشورهای منطقه که از نظر فرهنگ و آیین ها، اشتراکات زیادی با ایران دارند، ایجاد کنند.
  • Publishing: این گره همه تولیدات حوزه نشر را شامل می شود. از انتشار انواع کتاب ها گرفته، تا روزنامه های و مجلات مختلف و دیگر محصولات چاپی را شامل می شود. متاسفانه در ایران به دلیل نبود قوانین حمایتی از نویسندگان و مولفان، این حوزه و فعالان آن هرگز نتوانسته با جایگاهی متناسب با ظرفیت ها و شایستگی های خود برسد.
  • Visual arts: این دسته از محصولات خلاق همانگونه که از اسمش پیداست، هنرهای تجسمی مانند نقاشی، مجسمه و عکس را شامل می شود. در این تقسیم بندی محصولات آنتیک هم در این گروه قرار داده شده است. با نگاهی با آمارهای مربوط به فروش این آثار در حراج های معتبر دنیا مانند کریستیز و ساتبی خواهیم فهمید که تجارت این حوزه در دنیا ارقام و گردش مالی عظیمی را رقم زده است.
لازم به یادآوری است که این نوشتار بیشتر در تلاش بود تا توصیفی واقعی از فضای حاکم بر تجارت صنایع خلاق در دنیای امروز به صورت اجمالی ارائه کند. بی تردید مباحث و موضوعات مطرح شده جای بحث و تحلیل بسیار بیشتری دارد، اما این حرکت ها به مثابه تمرین ها و آشنایی های اولیه فعالان این حوزه در ایران محسوب می شود. شناخت و آگاهی نسبت به تحولات روز، تعاریف مبنایی و روندهای توسعه محور در صنایع و خدمات خلاق در دنیای امروز ضرورتی غیرقابل انکار است که با تلاش و همدلی همه فعالان این حوزه در بخش دولتی و خصوصی میسر می گردد.
 
حجت اله مرادخانی
پژوهشگر صنایع خلاق و مدرس دانشگاه
 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

ارسال طرح یا درخواست