تدوین نقشه راه ملی هوش مصنوعی فارسی؛ سرمایه‌گذاری بلندمدت برای ساخت زیست‌بوم فناوری زبان فارسی

توسعه هوش مصنوعی مبتنی بر زبان فارسی به سرمایه‌گذاری بلندمدت، داده‌های معتبر و زیرساخت‌های فناورانه نیاز دارد؛ موضوعی که در کنار ضرورت هماهنگی میان نهادهای علمی، فرهنگی و اجرایی کشور، به یکی از محورهای اصلی برنامه‌ریزی برای آینده فناوری‌های زبانی ایران تبدیل شده است. در همین راستا، تفاهم‌نامه همکاری برای طراحی و استقرار زیست‌بوم ملی فناورانه زبان فارسی با حضور حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، سید حمید پورمحمدی، رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور، سید عباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی به امضا رسید.

هدف این تفاهم‌نامه، ایجاد چارچوبی مشترک برای توسعه ظرفیت‌های علمی، فرهنگی، آموزشی، فناورانه و اقتصادی زبان فارسی و تقویت حضور آن در محیط‌های دیجیتال و فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی، است. بر اساس مفاد اعلام‌شده، چهار نهاد امضاکننده قرار است با تقسیم مسئولیت‌ها، هماهنگ‌سازی برنامه‌ها و استفاده از ظرفیت‌های تخصصی موجود، زمینه شکل‌گیری یک زیست‌بوم ملی یکپارچه در حوزه فناوری‌های زبان فارسی را فراهم کنند. این توافق همچنین بر تدوین سازوکارهای تأمین مالی پایدار، پایش عملکرد و ارزیابی نتایج تأکید دارد. [منبع: معاونت علمی ریاست‌جمهوری و گزارش منتشرشده از سوی خبرگزاری مهر]

تقسیم کار ملی و مشارکت بخش خصوصی در توسعه فناوری‌های زبانی

یکی از محورهای اصلی این تفاهم‌نامه، تدوین تقسیم کار ملی میان دستگاه‌ها و نهادهای مرتبط است؛ اقدامی که با هدف جلوگیری از موازی‌کاری، کاهش اتلاف منابع و استفاده مؤثرتر از ظرفیت‌های علمی و فناورانه کشور دنبال می‌شود.

بر اساس چارچوب پیش‌بینی‌شده، همکاری‌ها در سه سطح سازمان‌دهی خواهد شد. در سطح نخست، شورای راهبری متشکل از بالاترین مقام دستگاه‌های ذی‌ربط مسئول هماهنگی سیاست‌ها، تعیین اولویت‌ها و نظارت بر تحقق اهداف خواهد بود. در سطح دوم، دبیرخانه مشترک وظیفه هماهنگی فعالیت‌ها، پیگیری مصوبات، تنظیم برنامه‌های اجرایی و تهیه گزارش‌های پیشرفت را بر عهده می‌گیرد. در سطح سوم نیز کارگروه‌ها و شبکه‌های تخصصی با مشارکت دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، نهادهای فرهنگی، شرکت‌های فناور و دانش‌بنیان و دیگر فعالان مرتبط، در طراحی و اجرای برنامه‌های مصوب نقش خواهند داشت.

مشارکت بخش خصوصی و شرکت‌های دانش‌بنیان از دیگر محورهای این طرح است. توسعه فناوری‌های زبان فارسی صرفاً به فعالیت‌های پژوهشی محدود نمی‌شود و تحقق اهداف آن به حضور بازیگران فناور، توسعه محصولات کاربردی و ایجاد سازوکارهای پایدار برای تأمین منابع مالی نیاز دارد. با این حال، جزئیات نهایی ساختار اجرایی، وظایف و اختیارات ارکان این زیست‌بوم قرار است در چارچوب تفاهم‌نامه جامع مشخص شود.

داده‌های استاندارد؛ زیرساخت اصلی هوش مصنوعی فارسی

حسین افشین در مراسم امضای این تفاهم‌نامه، فناوری، زیرساخت و داده را سه مؤلفه اساسی توسعه هوش مصنوعی دانست و بر نقش تعیین‌کننده داده در کیفیت و عملکرد سامانه‌های هوشمند تأکید کرد.

به گفته او، با وجود امکان همکاری میان دستگاه‌های مختلف در حوزه فناوری و زیرساخت، دسترسی به داده‌های موردنیاز و تبادل آن‌ها همچنان از چالش‌های مهم این حوزه است. از این منظر، توسعه هوش مصنوعی فارسی تنها به ساخت مدل‌های جدید یا تأمین توان پردازشی محدود نمی‌شود؛ بلکه به مجموعه‌ای از داده‌های معتبر، ساختاریافته، استاندارد و قابل استفاده برای آموزش و ارزیابی مدل‌ها نیاز دارد.

افشین همچنین به ظرفیت‌های فرهنگستان زبان و ادب فارسی در این زمینه اشاره کرد. داده‌های ساختاریافته این نهاد، از جمله قواعد نگارش، شیوه‌های درست‌نویسی، واژه‌گزینی و معادل‌سازی اصطلاحات تخصصی، می‌توانند در آموزش مدل‌های هوش مصنوعی و ارتقای توانایی آن‌ها در درک، پردازش و تولید محتوای فارسی به کار گرفته شوند.

استانداردسازی داده‌های زبانی از این جهت اهمیت دارد که کیفیت خروجی سامانه‌های هوش مصنوعی به کیفیت داده‌هایی وابسته است که در فرایند آموزش و ارزیابی آن‌ها استفاده می‌شود. فراهم‌کردن دسترسی مناسب به منابع زبانی معتبر و ایجاد امکان بهره‌گیری هماهنگ از آن‌ها می‌تواند به توسعه ابزارهایی منجر شود که در تولید و پردازش متن فارسی، کاربردهای آموزشی و پژوهشی و خدمات دیجیتال عملکرد دقیق‌تری دارند.

ضرورت سرمایه‌گذاری بلندمدت و پرهیز از انتظار سودآوری فوری

معاون علمی رئیس‌جمهور در بخش دیگری از سخنان خود، توسعه هوش مصنوعی مبتنی بر زبان فارسی را حوزه‌ای نیازمند سرمایه‌گذاری هدفمند و بلندمدت دانست و نسبت به پیامدهای تأخیر در این مسیر هشدار داد. به گفته او، اگر کشور به‌موقع برای توسعه این ظرفیت‌ها اقدام نکند، ممکن است در آینده با عقب‌ماندگی در توسعه و بهره‌برداری از فناوری‌های زبانی مواجه شود.

افشین همچنین به محدودیت‌های استفاده از برخی سامانه‌های خارجی برای پاسخ‌گویی دقیق به نیازهای کاربران فارسی‌زبان اشاره کرد. به گفته او، حتی در شرایطی که این سامانه‌ها به داده‌های فارسی دسترسی دارند، محدودیت‌های ارتباطی و شرایط دسترسی به خدمات خارجی می‌تواند بر کیفیت و کارایی آن‌ها برای کاربران داخل کشور تأثیر بگذارد. از این رو، توسعه ظرفیت‌های بومی و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و مدل‌های متناسب با زبان فارسی اهمیت دارد.

او تأکید کرد که نباید انتظار داشت سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی، به‌ویژه در حوزه زبان فارسی، در کوتاه‌مدت به سودآوری اقتصادی منجر شود. ایجاد زیرساخت‌های فناورانه، گردآوری و استانداردسازی داده‌ها و توسعه مدل‌های کارآمد به منابع مالی پایدار و برنامه‌ریزی مستمر نیاز دارد.

افشین در عین حال ابراز امیدواری کرد که با تخصیص منابع مناسب و پیگیری منسجم برنامه‌ها، طی دو تا سه سال آینده نتایج مؤثری در توسعه زیست‌بوم هوش مصنوعی زبان فارسی حاصل شود. این بازه زمانی، برآورد و ابراز امیدواری مطرح‌شده از سوی اوست و به‌معنای اعلام یک برنامه اجرایی نهایی با نتایج تضمین‌شده نیست.

هوش مصنوعی فارسی؛ از تولید محتوا تا توسعه کاربردهای تخصصی

توسعه فناوری‌های زبان فارسی علاوه بر ابعاد زیرساختی و اقتصادی، با فرصت‌ها و محدودیت‌های محتوایی نیز ارتباط دارد. افشین با اشاره به قابلیت سامانه‌های هوش مصنوعی در تولید محتوای خلاقانه، از جمله شعر و متون ادبی، بر ضرورت شناخت دقیق توانمندی‌ها و محدودیت‌های این فناوری تأکید کرد.

سامانه‌های هوش مصنوعی می‌توانند با تکیه بر الگوهای زبانی و آثار پیشین، بر اساس ورودی‌های متنی محتوای جدید تولید کنند؛ اما استفاده از این قابلیت‌ها مستلزم ارزیابی کیفیت و دقت خروجی‌هاست. در حوزه زبان فارسی، توسعه داده‌های معتبر و استاندارد می‌تواند زمینه بهبود عملکرد این سامانه‌ها را فراهم کند و استفاده از آن‌ها را در حوزه‌های فرهنگی، آموزشی، پژوهشی و تولید محتوا گسترش دهد.

از این منظر، زیست‌بوم ملی فناورانه زبان فارسی می‌تواند بستری برای پیوند میان ظرفیت‌های علمی و پژوهشی، منابع زبانی، شرکت‌های فناوری و نیازهای کاربران ایجاد کند. با این حال، میزان اثرگذاری این طرح به نحوه اجرای تفاهم‌نامه، تأمین منابع، دسترسی به داده‌ها و تبدیل برنامه‌های مشترک به محصولات و خدمات قابل استفاده وابسته خواهد بود.

گام نخست برای ایجاد چارچوب همکاری ملی

امضای تفاهم‌نامه میان معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، سازمان برنامه و بودجه کشور، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گامی برای شکل‌گیری چارچوب مشترک همکاری در توسعه فناوری‌های زبان فارسی به شمار می‌رود.

در این چارچوب، تقسیم مسئولیت‌ها، هماهنگی میان نهادهای سیاست‌گذار و اجرایی، بهره‌گیری از داده‌های استاندارد، مشارکت بخش خصوصی و طراحی سازوکارهای پایدار تأمین مالی از محورهای اصلی همکاری هستند. تحقق این اهداف می‌تواند به تقویت ظرفیت‌های بومی در حوزه هوش مصنوعی فارسی و گسترش کاربرد زبان فارسی در محیط‌های دیجیتال کمک کند.

با این حال، تفاهم‌نامه امضاشده را باید گام آغازین طراحی و استقرار این زیست‌بوم دانست؛ زیرا جزئیات نهایی برنامه‌های اجرایی، سازوکارهای تأمین مالی و تقسیم مسئولیت‌ها همچنان باید در چارچوب‌های تکمیلی مشخص شوند. در نهایت، میزان موفقیت این طرح نه فقط به تدوین نقشه راه و هماهنگی نهادی، بلکه به استمرار سرمایه‌گذاری، دسترسی مؤثر به داده‌های زبانی و دستیابی به نتایج عملی و قابل ارزیابی بستگی خواهد داشت.